مبانی عقلی و مبانی نقلی چه تفاوتی با هم دارند؟

«مبانی» جمع مبنا، از ریشه «بنی»، به معنای پایه و هرچه که بر آن و با تکیه بر آن بر رویش چیزی میگذارند.[1]
منظور از «مبانی عقلی»، مطالبی است که از نظر «عقل و برهان»، پایهای برای یک نظریه محسوب میشود، اما مقصود از «مبانی نقلی» اموری است که از نظر «نقل»، اصول و پایه یک نظریه شمرده میشود. منظور از «نقل» نیز گفتار یا کردار انسانهایی است که سخن و فعل آنان در نزد نظریهپردازان حجت و سند میباشد.
در یک نگاه دقیق میتوان گفت که «مبانی»، آن دسته از عناصر و رهنمودهای دینی است که به صورت اصول و امور مسلم در یک زمینه مى باشند و جنبۀ زیربنا براى بقیه عناصر دارند، و به نحوى آنها را تبیین و تعیین مىکنند. این عناصر از قبیل قضایاى «باید» مى باشند و جنبه اعتبارى دارند و در واقع نتایج جهان بینى اسلامى هستند.
توضیح اینکه اسلام به عنوان دین خاتم، کامل ترین دین مُرسَل و در بردارندۀ تمام آنچه را که باید از دین نفس الامرى از راه وحى بیان گردد، مى باشد؛ از اینرو، ما در هر حوزه از حیات انسان، خواه فردى و خواه اجتماعى، توقع داریم شاهد موضع گیرى اسلام و ارائۀ رهنمود باشیم. این رهنمودها که در واقع عناصر تشکیل دهنده دین مى باشند، به دو دسته تقسیم میشوند:
1. عناصر دینى اى که نُمُود جهان بینى اسلام در یک حوزۀ خاص؛ مانند سیاست یا اقتصاد، مى باشند و نسبت بین آنها و جهان بینى اسلامى، همان نسبت جزئى به کلى، یا صغرا به کبرا است. اینگونه عناصر از قبیل قضایاى «هست» مى باشند و رنگ کلامى - فلسفى دارند؛ مانند بررسى سلطۀ تکوینى خداوند در حوزۀ مباحث سیاسى، یا مطالعه رازقیّت او در زمینۀ اقتصاد. ما از این عناصر به عنوان «فلسفه» یاد مى کنیم. پس «فلسفۀ سیاسى اسلام» مجموعه عناصرى از اسلام در حوزه سیاست است که نُمُود جهان بینى و از جزئیات آن محسوب مى شود.
2. عناصر دینى اى که نتایج جهان بینى اسلامى، بویژه فلسفۀ آن - یعنى عناصر دسته اول- هستند. این عناصر از قبیل قضایاى «باید» مى باشند و جنبه اعتبارى دارند و به نوبۀ خود به دو گروه تقسیم مى شوند:
برخى از این عناصر جنبۀ زیربنا براى بقیه دارند و به نحوى آنها را تبیین و تعیین مى کنند. این عناصر یا به صورت اصول و امور مسلم در یک زمینه مى باشند که از آن به «مبانى» یاد مى کنیم. و یا اغراض و مقاصد دین را در یک حوزه مشخص مى نماید که به آن «اهداف» مى گوییم. مجموعۀ این مبانى و اهداف، «مکتب» را تشکیل مى دهند».[2]، [3]

---