آیا ابن سینا و دیگر فیلسوفان حکمت مشاء معتقد به «کثرت و تباین حقیقی موجودات» هستند؟ آیا چنین اعتقادی با اعتقاد به «لزوم سنخیت بین علت و معلول» سازگار است؟

[1]. بویژه انتساب این نظریه به ابنسینا با مشکل جدی مواجه است؛ زیرا برخی از محققان میگویند: عبارات ابن سینا در کتاب شفاء و مباحثات تصریح دارد به این که اختلاف وجودات بالذات نیست، بلکه بهواسطهی ماهیات است. «عبارات الشیخ الرئیس فی الشفاء و المباحثات تنادی بأن تخالف الوجودات لیس بالذات بل بالماهیات المقابلة و بأن الوجود یقبل الشدة و الضعف و الحقیقتان المختلفتان لیست إحداهما شدیدة الأخرى و لا الأخرى ضعیفة الأولى و إنما لم یبق القول بالتباین على ظاهره لسخافته إذ الوجود بسیط فلو تباین مراتبه کانت بینونتها بتمام ذواتها البسیطة کنور و ظلمة و علم و جهل و قدرة و عجز». المحقق السبزوارى، التعلیقات على الشواهد الربوبیة، ص 391، مشهد، المرکز الجامعى للنشر، چاپ دوم، 1360ش.

[2]. ر. ک: یزدان پناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، ص 156، قم، مؤسسه امام خمینی، چاپ اول، 1388ش.